Thiền sư Thọ

 

“…Tuổi già đi sâu vào vòng phụ thuộc. Họ  không còn làm việc, bị giảm lợi tức, con cái đi ở riêng, mất dần bạn bè, người thân yêu, kém sức khỏe, bệnh hoạn. Cho nên về già mà có được những bạn cố tri thân thiết hoặc tạo thêm ra những bạn mới  để nương tựa lẫn nhau là một điều rất an ủi…”

posted by Đỗ Trí Trung

Tác giả: BS Nguyễn Ý Đức

Tục ngữ Mỹ có câu nói: “Tiếp tục  kiếm thêm  bạn mới nhưng hãy duy trì bằng hữu cũ, vì bạn mới là bạc mà bạn cũ lại là vàng”.

Cụ Nguyễn đình Chiểu của chúng ta trang trọng bạn xưa với:

Trong đời mấy bậc cố tri

Mấy trang đồng đạo, mấy nghì đồng tâm

Nhiều người tuổi cao cũng có chung ý nghĩ là, khi về già, ngoài việc  có một sức khỏe tốt, một gia đình êm ấm, thì tình bạn lâu năm là một hành trang quý giá mà họ đã  mang  theo được cho tới giai đoạn cuối  của cuộc đời.

Bạn hữu là gì?

Hiểu theo nghĩa thông thường, bạn là một nhóm người không có liên hệ ruột thịt, gắn bó với nhau qua những tương đồng về hoàn cảnh sinh sống. Họ đến với nhau trong tâm đầu ý hợp, bằng kết nối những tâm tư, những nguồn giao cảm gần giống nhau. Họ thân với nhau  để chia xẻ vui buồn, để  cùng thực hiện những hoài bão chung, để nương tựa lẫn nhau. Họ hiểu nhau, tin tưởng nơi nhau, thích nhau. Đây là một gắn bó của sự thủy chung và thương yêu vị tha và lâu dài. Với nhau, họ là người đồng hành,  là người tin cậy.

Bạn hữu khác với người quen biết, gặp nhau trong sinh hoạt hàng ngày như ở sở làm, trong cộng đồng, ngoài lối xóm. Đó chỉ là những tiếp xúc trong một thời gian giới hạn và cần thêm nhiều lôi cuốn khác nữa để chuyển sang bằng hữu.

Trong đời sống hàng ngày, nhiều khi người ta đã lạm dung chữ bạn. Mới gặp nhau vài lần mà đã nói đó là bạn tôi, cứ như là thật. Ông chủ lấy lòng nhân viên, sai  bạn ơi làm hộ tôi cái này, sao mà ngọt  như mía lùi.

Bạn hữu thường tập trung vào mấy  nhóm.

Bãi Ô Quắn, Vũng Tàu 1974

Một số người  có tinh thần  độc lập, tự cho là không cần ai. Không  phải họ sống cô độc. Nhưng, với họ, những giao tế qua lại thường nhẹ nhàng,  có cũng được mà không cũng chẳng sao. Rồi tùy theo hoàn cảnh,  tùy theo nhu cầu, nếu cần  thì giao tiếp , sau đó có thể  quên đi cũng được.  Họ sống với hiện tại và thỏa mãn với những người mà họ mới gặp hay đã có sẵn  Cho nên khi mất một giao hữu, họ cũng chẳng tiếc thương gì nhiều.

Những người kỹ tính, lựa bạn  mà chơi thì   có  gắn bó sâu đậm đặc biệt với một số  người mà họ coi là rất thân, nên họ buồn tiếc khi  mất. Còn những liên hệ  khác thì chỉ là  những thiển giao, quen biết nhiều hơn là kết bạn.  Họ sống nhiều với  bạn xưa  và không muốn tìm bạn mới khi tới tuổi cao.

Người hiếu bạn có nhiều bằng hữu hơn: bạn  quen từ những năm trước, bạn mới tạo ra sau này. Họ là những người sống với cả quá khứ, hiện tại  trong tình bạn và sửa soạn cho tương lai với nhiều bạn bè. Họ luôn luôn dùng giao tế nhân sự để kiếm thêm bạn mới.

Nhiều nhà xã hội học phân biệt bằng hữu tương nhượng, bằng hữu tiếp thu và bằng hữu trong hợp tác. Khi đôi bên cho nhau lòng trung thành và tình thương yêu thì có sự cân bằng của tình bạn, đôi bên nương tựa lẫn nhau. Khi chỉ có một bên cống hiến tất cả và bên kia không đáp lễ thì chỉ có tình bạn một chiều. Khi chỉ hợp tác vì một quyền lợi, một mục đích mà không có thương yêu, chung thủy thì giao tế không kéo dài và rất giới hạn.

Đặc điểm của bằng hữu:

Sàigòn 1994

Khác với tình anh em, vợ chồng, tình bạn hữu có những sắc thái riêng biệt. Đây là một giao hảo có tính cách tự nguyện, một ràng buộc riêng tư do đôi bên thương lượng, một liên hệ qua lại trong tinh thần bình đẳng và mang nhiều thiện ý, cảm tình tốt.

Vì tự nguyện với quyền lựa chọn và sự được chọn lựa nên không ai bắt buộc ai phải là bạn. Ta có thể tỏ ra hết sức lịch sự với người cùng phòng, cùng sở nhưng không có điều gì bắt buộc ta phải thích và  là bạn người đó. Ta không thể tự  coi là bạn của một người khi ta không biết người đó có sẵn sàng nhận ta là bạn không. Một nhà văn Pháp đã nói: ” cha mẹ là do số phận, bạn bè do lựa chọn “.

Bình đẳng vì tình bạn xây dựng trên cá nhân mỗi con người. Nó không đòi hỏi sự bằng nhau tuyệt đối về học vấn,  về  địa vị trong xã hội, về sự giàu tiền, lắm bạc như nhau, thành công  như nhau. Đã có nhiều tình bạn nẩy nở giữa chủ và thợ, giữa thầy và trò, giữa người giàu và người nghèo.

Tình bạn cũng tôn trọng tính cách độc lập của nhau: mỗi bên có nếp sống riêng tư , tự do quyết định cho đời sống của mình mà không bị bên kia can  thiệp. Không có sự áp đặt như chủ với nô lệ hay khuất phục như  lãnh chúa độc tài với thần dân.

Trong tình bạn, đôi bên dành cho nhau những cảm tình tốt, những chăm sóc, quan tâm tận tình, những giúp đỡ khi cần và sự rộng lượng, sẵn sàng với nhau. Thiện ý này không đưa đến sự lợi dụng nhau hoặc  phụ thuộc nhau. Người giúp thấy thoải mái làm mà không cho là có bổn phận  hoặc bị bắt ép phải làm, mà người nhận không bị ám ảnh là đã đòi hỏi quá nhiều ở bạn. Khi đã phụ thuộc vào nhau thì sự tự do, bình đẳng không còn nữa. Một tình bạn đích thực không những chỉ cởi mở để cho mà còn vui vẻ  để nhận.

Tình trạng sẵn sàng với nhau cũng là căn bản của bằng hữu và trong tình bằng hữu, không có sự ghen tị mà còn cần chung thủy, thành thật với nhau, không mầu mè , che đậy.

Để có bằng hữu

Tình bạn có thể được xây dựng trong bất cứ  điều kiện, hoàn cảnh nào của  con người.

Cần Giờ- Duyên Hải

Căn bản là ít nhất  họ  có cùng một thôi thúc tình cảm, có sự chia sẻ trao đổi những ý nghĩ giống nhau, có cùng sở thích, cùng quyền lợi.  Trong tình bạn tuy cũng có những khác biệt nhưng  khác biệt này bổ túc cho nhau vì  nếu hoàn toàn giống nhau thì đâu còn đối thoại, đồng cảm.

Bạn thường được tìm thấy trong các  nhóm có chung sinh hoạt: học cùng trường, ở cùng khu phố, làm cùng nghề,  cùng  thú vui giải trí, cùng lui tới cơ sở tôn giáo

Bằng hữu nẩy sinh trong những thôi thúc tình cảm giữa hai người. Thôi thúc  càng cao thì bằng hữu càng sâu đậm. Một câu hỏi thường được nêu ra là tại sao ta có ước muốn gắn bó với đối tượng này mà lại hững hờ với đối tượng khác. Có những tình bạn xuất hiện như tia chớp trên nền trời xanh: mới chỉ gặp một vài lần, chưa biết quá trình, hiện tại của nhau nhưng đã có cảm tình cho nhau, đã muốn được có bạn và được nhận là bạn. Ý thức chưa thấy gì, nhưng  tiềm thức đã nhận ra  và tiên đoán là nhiều triển vọng tình bạn sẽ nẩy nở sau này.

Một vấn đề tế nhị là sự xét đoán và chấp nhận trong tình bạn: nhận xét  một cách khách quan về việc làm của bạn hoặc  chấp nhận và hỗ trợ vô điều kiện. Đa số đều kỳ vọng có sự chấp nhận không phê phán từ bạn mình. Một số khác lại tin cậy ở nhận xét của bạn để quyết định và để học cách hành xử trong hoàn cảnh mới. Như vậy mặc dù con người không thích bị đánh giá, nhưng một nhận xét chân thành của bạn có thể có ích cho họ.

Bạn Già

"...Đáng lẽ vươn ra khỏi sự phụ thuộc như lớp tuổi thơ thì người già lại đi sâu vào vòng phụ thuộc"

Giống như lúc mới sinh và trong thời còn thơ ấu, tuổi già chịu một số phận không mấy vui là phải phụ thuộc vào người khác sau khi đã có  nhiều mất mát. Nhưng, đáng lẽ vươn ra khỏi sự phụ thuộc như lớp tuổi thơ thì người  già lại  đi sâu vào vòng phụ thuộc. Họ  không còn làm việc, bị giảm lợi tức, con cái đi ở riêng, mất dần bạn bè, người thân yêu, kém sức khỏe, bệnh hoạn. Cho nên về già mà có được những bạn cố tri thân thiết hoặc tạo thêm ra những bạn mới  để nương tựa lẫn nhau là một điều rất an ủi.

Nhiều người cho  rằng dù họ hàng thân thuộc có giúp đỡ  nhưng  bằng hữu thường gần gũi nhau  hơn và có  những điều mà chính  người phối ngẫu không cung ứng  được bằng những bạn  cố tri. Họ đã cùng vui buồn có nhau khi xưa mà bây giờ già rồi vẫn còn có nhau. Họ nương tựa lẫn nhau để có bàu bạn, hiểu nhau để giúp đỡ lẫn nhau. Họ lắng nghe nhau tâm sự, kể lại cho nhau những kỷ niệm , những việc đã cùng làm. Họ đối xử, xưng hô thân mật như mấy chục năm về trước
Thường thường người già muốn có những người bạn cùng lứa tuổi,  có hoàn cảnh như nhau, sở thích kinh nghiệm như nhau, sống gần nhau để thuận tiện qua lại.

"...Nhưng họ cũng có khuynh hướng là tạo thêm bạn mới ở lứa tuổi trẻ hơn để thay thế vào chỗ của những người bạn cùng tuổi sẽ lần lượt ra đi…”

Nhưng họ cũng có khuynh hướng là tạo thêm  bạn mới ở lứa tuổi trẻ hơn để thay thế vào chỗ của những người bạn cùng tuổi sẽ lần lượt ra đi. Cũng có người già tập trung nuôi dưỡng bạn cố tri, giới hạn trong việc tìm thêm bạn mới để tiết kiệm sinh lực và để tránh gặp những trái ý không cần thiết

Mặc dù có thể có những căng thẳng, những thay đổi ngoài tầm kiểm soát,  tình bạn vẫn giúp người già cảm thấy vui lên rất nhiều. Cho nên mất một bạn cố tri là một tai biến vì nhiều người già cảm thấy không  còn đủ thời gian để thay thế khoảng trống đó.

Hơn nữa, như Simone de Beauvoir đã viết:” Cái chết của  bạn thân thiết là sự đoạn tuyệt đột ngột với một phần quá khứ của mình. Chúng ta không những mất một hiện diện mà còn  mất vài khía cạnh của cuộc sống mà chúng ta đã gửi gắm nơi họ. ”

BS Nguyễn Ý Đức